Obok wierzby wiciowej, trzcina pospolita i rośliny z rodziny sitowatych były przez wieki podstawowym surowcem plecionkarskim w Polsce. Wyroby z tych roślin były tańsze i szybciej wykonywane niż wiklinowe, choć mniej trwałe. Ich produkcja była silnie związana z terenami podmokłymi i dolinami rzek.
Trzcina pospolita (Phragmites australis)
Trzcina pospolita to wieloletnia roślina rosnąca w strefach przybrzeżnych jezior, rzek i rowów melioracyjnych. Łodygi dorastają do kilku metrów wysokości i charakteryzują się równomierną grubością na znacznej długości. Właśnie ta regularność sprawia, że surowiec jest użyteczny do wyrobu mat, dachowych pokryć i elementów plecionkarskich.
Do celów plecionkarskich wykorzystuje się przede wszystkim łodygi dorosłych roślin, zbierane po zakończeniu wegetacji — najczęściej późną jesienią lub zimą, po pierwszych przymrozkach. W tym czasie łodygi są suche i twarde, co ułatwia ich obróbkę.
Zastosowania trzciny
Tradycyjne zastosowania trzciny w Polsce obejmują:
- Wyroby maty — maty trzcinowe do wyściełania i izolacji.
- Pokrycia dachowe — łodygi trzciny układane warstwowo tworzą trwałe, naturalne pokrycie dachu (tzw. strzecha trzcinowa).
- Wkładki do butów — pocięte i sprasowane łodygi używane były jako izolacja termiczna.
- Wyplatanie ścian budynków — trzcina stosowana była do budowy lekkich ścianek działowych i zasłon.
Pałka szerokolistna i rogożyna
Pałka szerokolistna (Typha latifolia) jest rośliną podmokłą spotykaną w całej Polsce. Do celów plecionkarskich używane są przede wszystkim jej liście — szerokie, płaskie i wytrzymałe. Materiał ten, zwany rogożyną, służył do wyrobu torb pleciony techniką krzyżową, kapeluszy, mat i siedzisk.
Dokumentacja etnograficzna z Zagórowa w powiecie słupieckim (Wielkopolska) obejmuje torbę z rogożyny plecioną techniką krzyżową — tzw. taszka z roguzi. Wyrób ten jest eksponowany i opisany w zbiorach Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu.
Porównanie surowców: wiklina i trzcina
- Wiklina — bardziej elastyczna, trwalsza, wymaga dłuższego czasu obróbki. Odpowiednia do wyrobu koszy i mebli.
- Trzcina — sztywna, lżejsza, łatwiejsza do cięcia. Stosowana do mat, pokryć i wkładek.
- Rogożyna — miękka w stanie świeżym, twardnieje po wysuszeniu. Nadaje się do splatania techniką krzyżową, typową dla tkanin.
- Sitowie — cienkie pędy, stosowane głównie do drobnych wyrobów i splatania linowych szczegółów.
Sitowie i inne rośliny podmokłe
Sitowie (Scirpus sp., Juncus sp.) to rośliny o cienkich, okrągłych łodygach, rosnące na terenach podmokłych, łąkach i w pobliżu wód. Stosowane były do wyrobu koszyków, podkładek i elementów dekoracyjnych w Polsce i w całej Europie. Ze względu na cienkie łodygi, sitowie wymaga odmiennych technik splatania niż wiklina lub trzcina.
Zbiór i obróbka
Zbiór trzciny i sitowia jest pracochłonny i wymaga dostępu do terenów podmokłych lub hodowlanych. W Polsce zbiór trzciny odbywa się w warunkach zimowych, co wiąże się z trudnymi warunkami terenowymi na zamarźniętych lub zaśnieżonych bagnach i jeziorach. Mechaniczny zbiór trzciny możliwy jest za pomocą specjalistycznych kosiarek pływających lub ciągnikowych.
Po zbiorze łodygi są suszone, a następnie sortowane według grubości i długości. Materiał nadmierne wysuszony musi być nawilżony przed obróbką, podobnie jak wiklina.
Współczesne zastosowania
Trzcina pospolita jest stosowana we współczesnym budownictwie ekologicznym jako materiał izolacyjny (płyty trzcinowe) i pokryciowy. Rynek strzech trzcinowych jest aktywny w Polsce, szczególnie w segmencie budownictwa wiejskiego i rekreacyjnego. Szczegółowe informacje o strzechach trzcinowych zawierają materiały Polskiego Stowarzyszenia Dekarzy.
Wyroby z rogożyny i sitowia pozostają przeważnie w sferze rzemiosła artystycznego i etnograficznego. Są dokumentowane i wytwarzane przez twórców ludowych, których działalność jest rejestrowana przez regionalne ośrodki kultury.
Więcej informacji botanicznych o trzcinie zawiera artykuł na Wikipedii. Fotografie roślin i wyrobów dostępne są w kategorii Typha na Wikimedia Commons.