Wyrób koszy z wikliny należy do najstarszych form rzemiosła w Polsce. Techniki stosowane przez polskich wikliniarzy rozwijały się przez wieki, zachowując podstawowe zasady obróbki materiału przy jednoczesnym dostosowaniu do lokalnych surowców i funkcji użytkowych wyrobu.
Surowiec i jego przygotowanie
Podstawowym surowcem jest wierzba wiciowa (Salix viminalis), uprawiana przede wszystkim w zachodniej Wielkopolsce, ze szczególnym koncentracją w rejonie Nowego Tomyśla i okolicznych wsi. Pędy zbierane są dwukrotnie w ciągu roku: wiosną, przed rozwojem liści, oraz jesienią, po ich opadnięciu.
W zależności od sposobu obróbki rozróżnia się trzy podstawowe rodzaje surowca wikliniarskiego:
- Wiklina biała — pędy obrane ze skórki, suszone na słońcu; jasna barwa i gładka powierzchnia.
- Wiklina brązowa — pędy nieobrane, suszone w całości; barwa ciemnobrązowa, charakterystyczny wzór skórki.
- Wiklina gotowana (buffed) — pędy gotowane, a następnie obierane na mokro; barwa ciepłobrązowa do złocistej.
Przed obróbką suchy surowiec moczy się w wodzie przez kilkanaście godzin, aby przywrócić mu elastyczność. Czas moczenia zależy od grubości pędów i temperatury wody.
Podstawowe techniki splatania
W polskim wikliniarstwie wyróżnia się kilka głównych technik splatania, różniących się strukturą splotu i przeznaczeniem wyrobu.
Technika radełkowa (skośna)
Polega na przeplataniu wątków ukośnie przez równoległe żebra. Stosowana do wyrobu okrągłych i owalnych den koszy. Sploty skośne dają sztywniejszą strukturę i są częściej stosowane w dnach oraz ściankach koszy o większej wytrzymałości.
Technika na okrągło (spiralna)
Wątki prowadzone są spiralnie wokół szkieletu z żeber. Ta technika dominuje przy wyrobie okrągłych koszy bez wyraźnie oddzielonego dna. Charakterystyczna dla tradycyjnych koszy na ziemniaki i owoce.
Technika krzyżowa
Wątki przechodzą prostopadle względem siebie w układzie osnowy i wątku, analogicznie do tkania. Stosowana przy wyrobie mat, torb i płaskich wyrobów z trzciny lub sitowia. Dobrze udokumentowana w zbiorach etnograficznych z rejonu Zagórowa w powiecie słupieckim.
Elementy konstrukcji kosza wiklinowego
- Dno — podstawa kosza, najczęściej splatana osobno jako pierwsza część.
- Żebra — pionowe elementy szkieletowe wbijane lub wplatane w dno.
- Wątek — poziome pręty oplatane wokół żeber tworzące ścianki.
- Obrzeże (krawędź) — wzmocnione zakończenie górne kosza, decyduje o trwałości wyrobu.
- Ucho — element chwytny, mocowany osobno lub wyplatany z żeber.
Narzędzia wikliniarza
Rzemiosło wikliniarskie wymaga stosunkowo niewielkiego zestawu narzędzi. Do podstawowych należą: szydło (służące do otwierania szczelin w splocie), nóż do obcinania końców pędów oraz obcinaki. Część wikliniarzy używa specjalnych kołków drewnianych — rozdzieraczy — do rozdwajania grubszych pędów.
Tradycyjnie warsztat wikliniarza mieścił się na podwórzu lub w niewielkim pomieszczeniu gospodarczym. Ze względu na konieczność stałego dostępu do wody do moczenia surowca, warsztaty lokowano w pobliżu studni lub cieków wodnych.
Regionalne formy wyrobów
Polskie wikliniarstwo wytworzyło charakterystyczne formy wyrobów zróżnicowane regionalnie. Do najbardziej rozpoznawalnych należą:
- Kobiałka (łubianka) — płaski kosz owalny do zbioru owoców; forma typowa dla regionów sadowniczych.
- Kosz na ziemniaki — duży, okrągły lub owalny kosz z wzmocnionym dnem.
- Kosz na chleb — mniejszy, często z pokrywą, wyplatany z białej wikliny.
- Torba z rogożyny — wyrób z liści pałki, pleciony techniką krzyżową, notowany w dokumentacji regionu słupeckiego.
Dokumentacja i źródła
Tradycyjne techniki wikliniarskie są dokumentowane przez Muzeum Wikliniarstwa i Chmielarstwa w Nowym Tomyślu, a także przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zbiory cyfrowe fotografii etnograficznych są dostępne w Cyfrowym Archiwum Etnograficznym UAM.
Dokumentacja wikliniarstwa w regionie nowotomyskim obejmuje m.in. fotografie narzędzi, surowca i warsztatów pracy, wykonane w ramach projektu badań etnograficznych.
Informacje o metodach plecionkarskich zawiera również polskojęzyczna Wikipedia (artykuł „Wikliniarstwo") oraz zasoby Wikimedia Commons w kategorii Wicker.